Dit opiniestuk is op woensdag 30 april verschenen in Dagblad Trouw.

Collectie Rijksmuseum is geen gereedschap

kunst is therapie

Foto: Olivier Middendorp

Het Rijksmuseum nodigde de Britse filosoof Alain De Botton uit om zijn boek ‘Kunst als Therapie’ in de museale praktijk toe te passen (Trouw, 29 april). Daarbij reduceert De Botton kunstwerken tot gereedschap dat in staat zou zijn om problemen van de bezoekers te bezweren.

Museumdirecteur Wim Pijbes staat bekend om het aantrekken van spraakmakende namen. Zoals Damien Hirst met zijn beruchte diamantschedel For the Love of God. Of  Anselm Kiefer die een installatie in relatie tot Rembrandts Nachtwacht maakte. De samenwerking met De Botton lijkt in dit straatje te passen. Een wereldberoemde naam, maar niet geheel onbesproken. Zo kijken vakgenoten nogal eens op hem neer en wordt hij de Andre Rieu en Dr. Phil van de filosofie genoemd. Maar feit blijft dat hij een groot publiek weet aan te spreken met zijn toegankelijke en positief ingestelde boeken. Toch is er een verschil met de bovengenoemde projecten. In De Bottons project hebben kunstwerken puur en alleen een functionele waarde, waardoor inhoudelijke discussie node ontbreekt.

Levensvragen
Volgens de filosoof benutten musea met chronologische opstellingen niet hun potentie tot het bieden van soelaas in een wereld vol mogelijke problemen en tegenslag. Het is prijzenswaardig dat het Rijksmuseum het aandurft om iemand met een dergelijke mening los te laten op haar collectie. Maar De Botton kreeg geen toestemming om werken te verhangen, dus is zijn visie slechts op tekstborden te lezen. Hoeveel verrassender had De Bottons ingreep kunnen zijn als hij fysieke combinaties van kunstobjecten had kunnen maken. Logischerwijs wordt er niet gesleept met De Nachtwacht en Het Melkmeisje, maar dan blijft er nog genoeg moois over.

De Bottons onderliggende gedachte is zo raar nog niet. Via kunst kan de mens zichzelf beter leren kennen, begrijpen en levensvragen beantwoorden. Maar vervolgens verbindt De Botton allerlei zelfhulp-ideeën aan specifieke kunstwerken. Deze worden zo een middel om een bepaald doel te bereiken. Echter, het mooie van kunst is nu net dat het geen instrument, maar een ongeleid projectiel is. Betekenissen veranderen door de jaren heen, waarden worden continu opnieuw geëvalueerd en de manier waarop mensen zich bij een bepaald kunstwerk betrokken voelen, is onvoorspelbaar.

Uitwerking
Het belangrijkste obstakel in de werkwijze van De Botton is dat hij vooraf al een uitkomst voor ogen heeft. Als er één ding duidelijk wordt tijdens mijn onderzoek bij het kunstenfestival Musica Sacra Maastricht, is dat geen enkel concert of kunstwerk dezelfde uitwerking heeft op iedereen. Waar tijdens dezelfde voorstelling de één een openbarend inzicht krijgt, voelt de ander zich beschaamd en zou het liefste wegrennen. Daarom werkt de instrumentele benadering, waarin kunstwerken eenduidige betekenissen toegekend krijgen, niet. Maar De Botton baseert zijn bevindingen niet op de manieren waarop mensen daadwerkelijk zingeving zoeken, maar op hoe hij vindt dat het zou moeten.

Met de gegarandeerde bezoekerscijfers had het Pijbes gesierd als hij wederom een artistiek uitdagender project had opgezet. De mensen komen toch wel, dus laat ze dan voor hetzelfde geld kennismaken met de inhoudelijke kracht van kunst. Het daadwerkelijk ervaren van kunst kan uiteindelijk zorgen voor een meerwaarde voor de museumbezoeker. Om vervolgens mogelijk zelfs een therapeutisch effect te hebben, maar dan wel een effect dat niet van te voren door De Botton is bedacht.

Lieke Wijnia is promovenda aan Tilburg University (TSH-DCU) en doet onderzoek naar sacraliteit in de hedendaagse cultuur.

 

3 comments

  1. Helemaal mee eens. Alleen: zo helemaal ‘ongeleid’ is kunst nu ook weer niet, zelfs niet in haar ‘zingevende’ ervaringskracht.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s